Geen heldere afspraken, niks zeggen als het huis vies blijft, weggaan als ze komt. We vinden het lastig zakelijk om te gaan met onze hulpen. Dit komt doordat we ons ongemakkelijk voelen bij deze arbeidsrelatie, blijkt uit onderzoek. ‘Ze is half een gezinslid geworden. Ontslaan is zo cru.’
Eigenlijk willen Maurits (werkzaam in de media) en Mayke (hr-directeur bij een multinational) dolgraag van hun werkster af. De hulp komt elke maandag en donderdag drie uur poetsen. Maar in het Haarlemse herenhuis van het echtpaar hangen de spinnenwebben aan het plafond en verzamelen stofwolken zich onder de bank. Stofzuigen doet Latifa, de goedlachse poetsdame, niet. Of maar half. Was vouwen en strijken wel, daar is ze dol op. ‘Mijn overhemden zien er pico bello uit’, zegt Maurits. ‘Ze doet sommige dingen ook best prima, alleen zijn dat niet per se de dingen die wij graag willen.’ Kwestie van haar tot de orde roepen of de wacht aanzeggen, zou je denken. Maar daar zit meteen de crux. Vooral Mayke vindt dit lastig, zo beweert Maurits. ‘Mensen ontslaan in coronatijden kost haar veel mentale energie. Dat wil ze er thuis niet bij hebben.’ Bij Maurits zelf is medelijden de grootste factor. ‘Latifa staat er alleen voor met een zoon in dezelfde leeftijd als onze zoon. We hebben haar al twee jaar, ze heeft onze sleutel, we drinken koffie en wisselen ervaringen uit. Ze is half een gezinslid geworden. Ontslaan is zo cru.’
Het verhaal van Maurits en Mayke is exemplarisch voor het ongemak waarmee Nederlanders omgaan met huispersoneel en in het bijzonder de werkster (m/v). Sjoukje Botman, hoofddocent social work aan de Hogeschool van Amsterdam, promoveerde in 2011 aan de Universiteit van Amsterdam op een proefschrift over betaald huishoudelijk werk. In haar onderzoek Gewoon schoonmaken – De troebele arbeidsrelaties in betaald huishoudelijk werk beschrijft ze waarom de relatie tussen de werkster en de persoon die haar inhuurt vaak zo ongemakkelijk is. Terwijl diezelfde persoon geen enkele moeite heeft met de loodgieter of de klusjesman.
Tien jaar na haar onderzoek lijkt de branche nog weinig veranderd, stelt socioloog Botman. De meeste werkgevers onderhouden geen zakelijke arbeidsrelatie met hun werkster en vermijden werkgeverschap. ‘Ze maken geen heldere afspraken over wat er schoongemaakt moet worden en hoe. Als ze ontevreden zijn, zeggen ze niets of ze verzinnen een smoes om van de werkster af te komen.’
‘We weten niet meer hoe zwaar het is en hoeveel werk precies om een woning schoon te houden’
Andere achtergrond
Ongeveer een miljoen Nederlandse huishoudens heeft een schoonmaker, blijkt uit cijfers van marktonderzoeksbureau Panteia. Ze huren een hulp in via een officieel schoonmaakbureau, vinden iemand via de buren of door een briefje in de supermarkt.
Wat hun arbeidsverhouding scheef maakt, is dat de mensen die een werkster kunnen betalen vaak autochtone, hoger opgeleide tweeverdieners zijn, al dan niet met kinderen, terwijl degenen die het vuile werk opknappen vaak een andere culturele achtergrond hebben. Zij hebben weinig opties buiten schoonmaken, zo ontdekte Botman in haar gedegen onderzoek.
Voor Annemarie, coach, schuilt daarin precies de moeilijkheid. Ze heeft al acht jaar een mannelijke huishoudelijke hulp uit Brazilië, zonder papieren. ‘Als ik een loodgieter inhuur en een geschil heb, kan ik dat oplossen. Bij hem niet. Voor Carlos geen ziektewet als hij door zijn rug gaat of WW bij ontslag. Hij werkt hard aan een paspoort, wil zich als zzp’er inschrijven.’ Sinds de pandemie heeft Annemarie een ‘coronaregeling’ ingesteld en hem aangeboden door te betalen, ook bij ziekte. Daarvan heeft hij geen gebruik gemaakt. ‘In onze vakanties betalen we ook altijd door, of we laten hem komen om lades uit te soppen, maar krijgt dan wel de volle drie uur à 40 euro betaald.’
We zijn de omgang met huispersoneel verleerd en missen gedegen kennis van wat schoonmaken is, legt de socioloog uit. Begin vorige eeuw hadden we dienstboden en kamermeisjes in dienst, maar standsverschillen waren destijds de normaalste zaak van de wereld. In de jaren vijftig en zestig las je in de damesbladen wat een schoon huis precies inhield. ‘Tegenwoordig weten we niet meer hoe zwaar het is en hoeveel werk precies om een woning schoon te houden’, vertelt Botman, tevens ervaringsdeskundige. ‘Ik heb tijdens mijn studie jaren zelf als werkster gewerkt en kreeg twee uur betaald, maar was die uren alleen al kwijt aan het reinigen van het hoogpolig tapijt.’
In haar onderzoek kwamen de irreële verwachtingen van werkgevers sterk naar voren, als oorzaak van verstoorde werkrelaties. Werksters die klaagden over enorme waslijsten aan tijdrovende klussen in te weinig tijd. ‘Mensen hebben werkelijk geen idee hoelang je doet over een keukenkast uitruimen, soppen en weer inruimen. En waar staan in al die stedelijke appartementen de emmers en dweilen?’
Botman stelt de manier waarop er tussen werkgever en werknemer wordt gecommuniceerd aan de kaak. Vaak gebeurt dit heel eenzijdig, via een briefje met te veel taken in te weinig uren. ‘Dit is de objectivering van de werkster en creëert een bepaald discours. Alsof je eigen rol niet ter discussie staat, alsof je niet te maken hebt met een mens. Beter ga je met elkaar het gesprek aan.’
Redacteur Marlies kent het gevaar van briefjes. Zij nam ooit de werkster van haar moeder over, naar volle tevredenheid. Na twaalf jaar nam Dory ontslag. Ze bedankte het gezin van Marlies omdat ze haar nooit als de werkster hadden behandeld en bood nichtje Sarah aan als haar vervanger. Sarah sprak Engels, maar zei dat ze Nederlands kon lezen. Haar appjes aan Marlies waren ook altijd in foutloos Nederlands. Marlies schreef elke week haar wensen op briefjes. Sarah nam ze keurig mee. Alleen, met de inhoud werd niks gedaan. ‘Als ik vroeg of ze de zijkamer wilde zuigen of de serre lappen, was dat niet gedaan. Pas na een jaar realiseerde ik me dat Sarah helemaal geen Nederlands kon lezen en dat iemand anders voor haar appte.’
Vertrouwen speelt een grote rol in de relatie tussen werkgever en werkster en juist dat maakt het zo lastig eerlijk te zijn over ongenoegens en al helemaal om de werkster te ontslaan, zo ontdekte Botman in haar onderzoek. Meestal is er veel geïnvesteerd in de relatie. Iemand is door een ander aanbevolen, na het een paar keer aan te kijken geef je de sleutel. Schoorvoetend, want wat gebeurt er als jij er niet bij bent? Houdt ze zich aan de taken? En hoe gaat ze reageren als jij kritiek hebt? De angst voor de gevolgen van een slechte verhouding zorgt ervoor dat werkgevers eerder geneigd zijn hun commentaar in te slikken.
In je eigen huis
Tosca Gort is arbeids- en organisatiepsycholoog. Ook zij typeert de werkverhouding tussen werkster en werkgever als een bijzondere. De werkster werkt in het privédomein van de werkgever: het eigen huis. In de privésfeer wil je graag enige afstand bewaren, maar dat is met werk in eigen huis lastig. De hulp duikt in kasten, zit aan het wasgoed, haalt bedden af en sopt de douche. Zeker nu veel werkgevers thuis werken, voelen ze zich snel opgelaten als ze achter de computer zitten terwijl iemand hun wc schrobt.
Jonathan, regisseur, is al zes jaar dolblij met zijn werkster, Maria. ‘Het klinkt wat bot, maar je koopt er vrije tijd mee.’ Wel herkent hij het ongemak van thuis moeten werken met de werkster om zich heen. Hij is het liefst niet thuis op de dagen dat zij komt. ‘Ik vlucht naar de bakker of haal een bestelling op die ik ook had kunnen laten bezorgen. Ik vind het al erg als ik thuiskom en haar tref net voordat ze vertrekt. Net alsof ik haar controleer. Zij heeft dat door, roept altijd dat ik voor haar niet weg hoef. Mijn vrouw gaat er heel anders mee om dan ik. Zij werkt boven. Zodra Maria met de Nilfisk naar zolder vertrekt, loopt zij onverstoord met haar laptop naar beneden of tilt haar benen op.’
Tegen een werkster die je al jaren hebt, zeggen dat ze de badkamer niet goed boent, of die uiteindelijk zelfs ontslaan, lijkt vele malen bezwaarlijker en groter dan een impopulaire maatregel nemen in het bedrijfsleven. Klopt, beaamt Gort. Een moeilijke beslissing op kantoor staat emotioneel veel verder van je af dan een gesprek aangaan over falend schoonmaakwerk van de werkster. Vraag iemand om te kiezen: of zijn kind in leven houden of een land in Afrika. 99,9 procent zal kiezen voor het kind in plaats van een hele bevolking. Dit is hetzelfde principe. Toch kun je volgens Gort prima leren iemand voor je te laten werken en daarop te anticiperen. ‘Het vereist training van leiderschapsskills. Daarvoor moet je je eigen kwaliteiten, drijfveren, valkuilen en waardepatronen herkennen.’
Huishoudelijk betaald werk wordt gekenmerkt door dienstbaarheid en ongelijkheid. Het roept associaties op met koloniale verhoudingen en uitbuiting. Het werk heeft een lage status en is fysiek zwaar. De werkster doet het werk waar de werkgever vaak geen zin in of tijd voor heeft. Maar het is vooral de werkgever die hier moeite mee heeft, weet Gort. Vaak vanuit het onderbewustzijn: het waardepatroon dat het niet oké is dat een ander voor je werkt. Al ben je bij het inhuren van een loodgieter vanwege een kapotte kraan minder geneigd het erg te vinden. Er is een cruciaal verschil: het een kun je zelf niet (loodgieter), het ander wel (werkster). ‘De meeste mensen vinden schoonmaken niet fijn en projecteren dat ongenoegen op de ander.’
‘Ik vind het erg als ik haar tref. Alsof ik haar controleer’
Uit je bubbel
Werkgevers vinden het lastig zich te verdiepen in degene die voor hen komt werken, bleek ook uit het onderzoek van Botman. Het zijn vaak mensen die minder geluk hebben in het leven, dus is het pijnlijk als de werkster zegt: ‘I need the money for my children in the Philippines.’ Een nare confrontatie met hoe hard de wereld is, en dat ook nog eens binnen het eigen, bevoorrechte domein.
Toch is dat een misvatting, aldus Gort. ‘Je moet omdenken. Als hoger opgeleide leef je in een bubbel. Om verbinding aan te gaan met álle mensen, is de schoonmaker je leraar. Ik had ooit een Braziliaanse schoonmaakster met een afschuwelijk levensverhaal. Ze was als kind overgoten met olie, maar erin geslaagd uit te groeien tot een krachtige vrouw die zich door het leven vocht. Ze was een van de meest inspirerende mensen om me heen.’
Vraag dus gewoon of iemand graag voor je wil werken en waarom, adviseert Gort. ‘Of hun motivatie nu lekker verdienen met een bijbaantje is of een gezin elders onderhouden, het belangrijkst is dat er een bevestiging komt. Dan heb je een eerlijke uitruil van diensten en geld en is er automatisch wederzijds respect.’
Gort vindt dat je als werkgever bij het aannemen van een werkster dezelfde regels in acht moet nemen als je normaal zou doen op kantoor. Vraag naar een cv, naar referenties en werkwijze: ‘Welke hygiëneregels volg je? Welke doekjes gebruik je?’
Ze raadt aan vooraf duidelijke afspraken te maken en incidenteel te checken of het aantal uur nog klopt met hoe bewerkelijk de woning is. Zelfs al heb je een goede werkster en een fijne werkrelatie, dan nog is het nodig dat je af en toe puntjes op de i zet, meent Gort. Als iemand repeterend werk doet, ziet die snel iets over het hoofd. ‘Vaak is ontslag niet nodig als je betere sturing geeft. Meer complimenten plus aangeven hoe iets anders moet. “Ik ben zo blij met je, dankbaar voor mijn schone huis”, gevolgd door: “Zou je alsjeblieft de volgende keer beter de hoeken kunnen stofzuigen?”’
IT-specialist Peter bewaart weinig goede herinneringen aan de werkster die hij kreeg aanbevolen door vrienden. ‘Een heel gezellige vrouw, die regelmatig zelfgebakken koekjes meenam, maar niet geweldig schoonmaakte. Op onze marmoleumvloer zaten krassen en strepen van de stofzuiger en ze maakte overal omheen schoon. Ik wilde haar ontslaan, mijn vrouw niet. Zij had mededogen: de werkster had jonge kinderen en had het geld nodig. Vermanend sprak ze haar toe en demonstreerde de werking van de zuigmond van de stofzuiger. We gingen vol goede moed verder met elkaar, totdat ik een vaas met barst ontdekte. Na lang aandringen bekende ze het ongelukje. Ook voor mijn vrouw was de maat toen vol. We ontsloegen haar, tot groot ongenoegen van onze vrienden. Nu hebben we een nieuwe, maar we blijven het ingewikkeld vinden om het helemaal als een zakelijke transactie af te handelen. Je bent op onderdelen veeleisender dan zij is, maar wat mag je verwachten van enkele uren werk voor vrij weinig geld? En ik ben ook blij dat ík het niet hoef te doen.’
Botman onderschrijft het belang van complimenten en respect. Een werkster die met respect wordt behandeld, is meer geneigd tot goed werk. En vergeet een goede betaling niet, waarschuwt ze. ‘Aardig zijn ontslaat je niet van de plicht correct te betalen. Een uurloon van 18 à 20 euro is reëel. Wij Nederlanders denken al snel dat we een toffe werkgever zijn met een koekje bij de koffie en bonbons op het aanrecht. In mijn proefschrift vertel ik het verhaal van twee
Braziliaanse schoonmakers die zich altijd verbaasden over het vreemde brood dat ze standaard kregen met kerst en waarvoor ze geacht werden dankbaar te zijn. Een beter presentje zou extra geld zijn, als een volwaardige eindejaarsuitkering.’
Bron: fd.nl
Geschreven door:
